Phần 1: Triều đại nhà Nguyễn

Phần 1

Thống kê những hiểu biết về nhà Nguyễn

1802: Vua Gia Long (tên túy: Nguyễn Phúc Ánh, hay Nguyễn Ánh)

Lịch sử ghi nhận ông như một kẻ “cõng rắn cắn gà nhà” khi cầu viện quân Xiêm, rồi quân Pháp để đánh Tây Sơn giành lại ngôi vua.

Có một câu hỏi đặt ra là: thực ra, Vua Gia Long là tốt hay là xấu?

Hồi “xem” các triều đại Trung Hoa (không dám nói là đọc hay nghiên cứu, vì 2 chữ đó cao sang quá) tôi cũng bắt gặp câu hỏi tương tự khi người ta nhắc đến Tần Thủy Hoàng. Sự khắc nghiệt trong đường lối cai trị của ông khiến người ta không thể tuyên dương ông là một đấng minh quân, nhưng vì công lao to lớn là thống nhất Trung Hoa nên người ta cũng không dám tùy tiện gọi hai chữ “hôn quân”. Tôi trộm nghĩ, Gia Long hẳn cũng thế?

Hồi học lịch sử, tôi thường nghe giáo viên phê phán 2 vị vua, một là Gia Long, hai là Lê Chiêu Thống. Hồi đó nông cạn, ai nói gì nghe đó, nên tự dưng đâm ác cảm với vị vua này, cho rằng ông là một vị vua không đáng mặt vua. Đến tận sau này ngẫm lại, mới thấy mình quả không đủ tư cách mà phán xét một nhân vật lịch sử một cách vội vàng như thế. Vì, không ai kiểm chứng được lịch sử, hay nói chính xác hơn, không ai kiểm chứng được những điều mà các sử gia lưu truyền lại hậu thế này là đúng hay sai. “Tam sao thất bản”, mà cái đến với học sinh chúng tôi nói riêng và người hiện đại nói chung, không biết đã là “sao” mấy chục lần rồi, thiết nghĩ độ chính xác 50% đã là khó đòi hỏi.

Cũng vì thế, lúc nghe giáo viên lịch sử kể về việc Gia Long sau khi giành được ngôi vua, đã quật mộ của vua Quang Trung, đem xác của vị vua này nhồi vào thuốc súng rồi bắn ra biển, tôi căm hận vô cùng. Người đã chết, tại sao còn dã man như vậy? Lúc đó, cứ nghĩ vua Gia Long hẳn là người nhỏ nhen, ác tâm lớn. Về sau, khi tự mình tìm hiểu, biết được mối thù của ông và vua Quang Trung, tôi lại có sự lý giải khác cho mình và đâm hận cuốn sách Lịch sử của tôi hết biết. Tại sao giảng cho tôi rằng Gia Long đã hành động như một ác nhân lòng dạ nhỏ mọn với thi hài của vua Quang Trung, mà không giảng cho tôi rằng vua Quang Trung ngày trước đã truy sát diệt cỏ tận gốc, truy giết cả nhà của vua Gia Long ngày trước? 4 tuổi cha bị bắt giam và chết trong ngục, 13 tuổi theo chúa Nguyễn Phúc Thuần chạy trốn, đến 15 tuổi thì còn có một thân một mình, được một người Pháp không thân thích che chở?

Tôi không gọi hành động cầu viện nước Pháp của vua Gia Long là đúng. Nhưng thiết nghĩ, cũng không dám phán xét con người của ông qua hành động đó. Ngẫm, vốn thân hoàng tử, nhìn thấy cha mình bị bức tử và họ hàng mình bị truy cùng giết tận, hỏi sao có thể không ghi lòng tạc dạ mối cừu thù? Ông một thân một mình lưu lạc, không ai giúp đỡ, lại được một người Pháp (Bá Đa Lộc) che chở, thiếu niên mới 15 tuổi, còn biết nương tựa vào ai? Lịch sử có thể không đúng đôi chỗ, nhưng cuộc chiến 25 năm giành lại ngôi báu của ông, không thể không cảm thán 2 tiếng: bền bỉ! Ông có thể chọn cuộc sống an nhàn, lẫn vào bá tánh làm một dân thường sống an nhàn, nhưng ông lại dùng mọi cách, thậm chí đem con trai mình là hoàng tử Cảnh làm chất tử để cầu viện Pháp, chỉ với duy nhất một điều: giành lại giang sơn.

Trong quá trình đánh dẹp quân Tây Sơn, dưới trướng của Gia Long có biết bao nhiêu bậc trung quân. Đơn cử một vị tướng tên Võ Tánh đã quyết tử thủ quân ở Quy Nhơn để vua đánh Phú Xuân. Nếu vua Gia Long thực sự “ác nhân lòng dạ nhỏ mọn” thì liệu có thể thu phục lòng người trung như vậy? Sau khi đã thành công trong việc giành lại ngôi báu, dưới triều đại của vua Gia Long, Việt Nam được thống nhất. Vua Gia Long có hậu đãi người Pháp, nhưng ông chỉ hậu đãi bằng vật chất, tài sản, tuyệt nhiên không ban quan vị. Hơn nữa, chính ông cũng nhận ra sự nguy hiểm của người Pháp và hạn chế giao du, thông thương với người Tây.

Người ta bảo, khi đoạt lại được vương vị, ông đã trả thù Tây Sơn một cách “hèn hạ” (trích Wiki). Tôi trộm nghĩ, sao lại có thể tùy tiện đánh giá một hành động là “hèn hạ” hay không? Nếu dùng chữ “dã man” hay “khắc nghiệt”, tôi đồng ý, vì quả cách truy giết những người liên quan đến quân Tây Sơn của vua Gia Long đúng là rất tàn bạo. Nhưng, “hèn hạ” là một từ rất nặng. Hơn nữa, vua Gia Long – có thể nói là “quang minh chính đại” đem những người liên quan đến Tây Sơn mà giết, chứ có phải ngấm ngầm hạ độc thủ đâu mà dùng hai chữ “hèn hạ”. Thậm chí khi xét đến việc lật đổ Tây Sơn, Gia Long cũng không hẳn là thuộc dạng “thừa nước đục thả câu”, trong 25 năm ròng, biết bao nhiêu lần ông đã khởi binh tấn công dù thất bại? Đến khi vua Quang Trung mất, chính quyền Tây Sơn hỗn loạn thì Gia Long mới giành thắng lợi, nhưng cũng có thể lý giải “do thời thế ...” vì thử hỏi, nếu nội bộ chính quyền Tây Sơn không tranh chấp vương vị, vua kế nhiệm anh minh quyết đoán thì liệu có bị mất trong tay Nguyễn Ánh? Dùng 2 chữ “hèn hạ” này để gán cho một vị vua, có là quá đáng hay không?






Kenshin trong bộ Manga cùng tên có nói một câu làm tôi nhớ mãi: “Là đúng hay là sai, cứ để lịch sử phán xét. Bây giờ mỗi người chúng ta chỉ có thể cố hết sức bảo vệ những thứ chúng ta cho là đúng.”

Lại nói về câu hỏi: thực ra, Gia Long là vị vua tốt hay xấu?

Hổ thẹn tự nói, chính mình cũng không đủ tư cách, hiểu biết và niềm tin để trả lời câu hỏi đó. Chỉ là, có một lần tôi vào diễn đàn và nghe “đàn em” tôi khẳng khái bảo: cõng rắn cắn gà nhà – là một vị vua xấu. Bỗng thấy buồn, phán xét một người – dễ dàng vậy sao?

Vẫn là Đức Lão Tử đúng, “tri giả bất ngôn – ngôn giả bất tri” mà thôi.

[cont.]

P.S: lâu rồi mới làm một bài mà bản thân cảm thấy xứng đáng đặt cái tag “Nghiên cứu”, kém cỏi, kém cỏi a~