Các đời vua Nhà Nguyễn

Vua Minh Mạng: từ năm 1820

Theo những tài liệu mà tôi đọc được, vua Minh Mạng là một vị vua tương đối khó đánh giá.

Ông sùng Khổng Mạnh, nhưng lại lên án hủ nho. Về việc này, sử có ghi một câu nói của ông:

“Lâu nay cái học khoa cử làm cho người ta sai lầm, Trẫm nghĩ văn chương vốn không có quy củ nhất định, mà nay những văn cử-nghiệp chỉ câu nệ cái hư sáo khoe khoang lẫn với nhau, biệt lập mỗi nhà một lối, nhân phẩm cao hay thấp do tự đó. Khoa tràng lấy hay bỏ cũng do tự đó. Học như thế thì trách nào nhân tài chẳng mỗi ngày một kém đi. Song tập tục đã quen rồi, khó đổi ngay được, về sau dần dần đổi lại”.

Còn nhớ, ngày xưa Mạnh Tử cũng có nói: tận tín thư, bất nư vô thư. Nghĩa là “nếu quá tin vào sách, chi bằng đem sách đốt đi”. Lại nói, Nguyễn Công Trứ - vị quan nổi tiếng với chữ “ngông” cũng được chính vua Minh Mạng đề cao trong thời kỳ này.

Song, vua Minh Mạng lại một mực khinh ghét văn hóa phương Tây. Vua Gia Long chọn ông kế vị thay vì con của thái tử Cảnh cũng một phần vì lý do này, và hiềm khích giữa ông và Tả quân Lê Văn Duyệt cũng một phần xuất phát từ đây. Trong khi Tả quân và con của thái tử Cảnh có tư tưởng tương đối thoáng về việc thông thương giao lưu với Pháp, Anh thì vua Minh Mạng lại cực kỳ hạn chế việc này. Có thể tư tưởng này, về phía con của thái tử Cảnh là xuất phát từ việc thái tử Cảnh đã có thời gian sang Pháp làm chất tử nên đối với văn hóa Pháp tương đối thông cảm và hiểu biết. Còn về phía Tả quân Lê Văn Duyệt thì có thể xuất phát từ tư tưởng tiến bộ của chính ông – ai cũng biết Lê Văn Duyệt là con người không giàu chữ nghĩa, hay nói cách khác, ông không quá sùng Nho học như vua Minh Mạng nên không bị hai chữ “định kiến” che phủ khi đánh giá vấn đề. Công bằng mà nói, tôi hay thắc mắc: nếu ngày đó không phải vua Minh Mạng mà là con của thái tử Cảnh lên ngôi (theo đúng đề xuất của Lê Văn Duyệt với vua Gia Long) thì hẳn tình trạng “bế quan tỏa cảng” một cách gay gắt đã không xảy ra, và khi không “bế quan tỏa cảng” thì liệu có dẫn đến cảnh Pháp xâm chiếm nước ta vào những năm sau?

Nói đi cũng phải nói lại, vua Minh Mạng, theo ghi chép của sử sách, là một vị vua cần mẫn nhất trong các đời vua triều Nguyễn. Ông nói:

“Lòng người, ai chả muốn yên hay vì chuyện sinh sự để thay đổi luôn, lúc trẻ tuổi còn khoẻ mạnh mà không biết sửa sang mọi việc, đến lúc già yếu thì còn mong làm gi được nữa. Bởi thế trẫm không dám lười biếng bất kỳ lúc nào.”

Tư tưởng này quả thật đáng noi theo.

Dưới thời vua Minh Mạng, chính sách về thuế, ruộng đất vẫn tương đối không hợp lòng dân nên rất nhiều cuộc khởi nghĩa của nông dân diễn ra.

Có thể tạm kết, vua Minh Mạng lên án nạn “hủ nho”, nhưng bản thân ông thực sự chưa thoát ra khỏi hai chữ “hủ nho” đó.




Vua Thiệu Trị: 1841

Vua Minh Mạng vì đã sắp đặt quy củ từ luật pháp đến chính quyền, nên đời vua Thiệu Trị, có thể nói là đời vua yên ổn nhất trong triều đại nhà Nguyễn. Ông làm thơ rất nhiều và rất đặc sắc.



Vua Tự Đức: 1847

Trong 3 năm đầu trị vì, vua Tự Đức tương đối yên ổn, đến những năm sau, phần vì nội loạn bên Trung Hoa và tàn dư quân phiến loạn tràn xuống lãnh thổ nước ta, phần vì chính sách quá độc đoán đối với các vị tu sĩ truyền giáo của Cơ Đốc giáo, nên quân Pháp lấy cớ đó tấn công phía Nam. Chưa kể một số cuộc nổi loạn của những người tự xưng là hậu huệ của nhà Hậu Lê và đại hoàng tử Hồng Bảo không được sắc phong âm mưu soán ngôi.

Nhưng, nói chung, vua Tự Đức không phải là một vị vua không tốt. Ông được vua Thiệu Trị chọn với nhận định “đứa trẻ này giống ta như in”, cũng bởi vì ông là một người chăm chỉ việc nước. Ông là một vị vua nổi tiếng về thi ca nhất trong triều đại nhà Nguyễn. Lại nổi tiếng là vị vua có hiếu.

Dưới thời vua Tự Đức có một nhân tài nổi tiếng là Cao Bá Quát. Ông thi cử đỗ đạt nhưng vì tính tình thẳng thắng nên không chịu nổi chốn quan trường. Về sau, ông tham gia và đội quân phản triều đình.

Vua Tự Đức lúc nhỏ bị bệnh đậu mùa nên không có con ruột. Và điều này dẫn đến một loạt các biến cố về sau.


[cont.]

PS: vậy là kết thúc những chuỗi ngày "cha truyền con nối". Về sau, càng lúc càng phức tạp ...