Khải Hoàn Môn

Trùng hợp làm sao khi Khải Hoàn Môn bị đập, mình coi được clip phục dựng của Hoàng Thành ở Huế. Mình hay đem việc nước ta bị đập ra dựng lại quá nhiều nên nên không có nổi một Tử Cấm Thành để mà dựng phim cho đẹp đẽ hoành tráng.

Nghệ thuật vị nghệ thuật. Nghệ thuật tồn tại bởi vì chính nó, không vì bất cứ một lý do nào cả, kể cả nhân sinh. Nghệ thuật vị nhân sinh chẳng qua là vì sự ngạo mạn của chính con người cho rằng bản thân mình là cái rốn của vũ trụ mà thôi. Nghệ thuật vị chính trị là thứ duy nhất tệ hơn vị nhân sinh đó.

Nghệ thuật, luôn luôn và mãi mãi, vị nghệ thuật.

Một bức tranh xấu thì là xấu, không phải vì họa sĩ có đạo đức tốt và ca ngợi con người nên nó đẹp. Một bộ phim hay thì là hay, không phải vì nó ca tụng chính quyền hay thể chế nên nó phải dở.

Và một công trình kiến trúc, dù có được tạo ra vì mục đích gì, thì nó cũng là một tác phẩm nghệ thuật nếu nó đủ nghệ thuật và là một đống rác nếu nó... rác rưởi.

Cách con người đối xử với nghệ thuật, bằng một phương thức kì diệu nào đó, thể hiện rõ ràng phẩm chất và đẳng cấp và - nói trắng ra - mức độ tiến hóa trong nhận thức của họ.

Mình, chỉ là, thất vọng thôi.

Có một chữ, mà khi mình thực sự suy nghĩ về nó, thì phát hiện ra rằng nó rất hay: chữ "vô giá". Không có giá. Vượt ra khỏi phạm vi định giá của con người. Không có đồng tiền nào mua nó được, mà cũng không cần tiền để mua nó. Nó "vô-giá".

Mình thấy ngoài việc xé nát một bức tranh, thì việc treo cho nó cái giá vài triệu đô la, cũng làm tan nát tác phẩm.

Người hiểu một tác phẩm nghệ thuật và cảm nó, cũng giống như việc bạn thích một cuốn sách vậy - định giá cho một tác phẩm nghệ thuật giống như là mua cuốn sách bởi thấy cái bìa của nó thiết kế đẹp quá chắc là trưng kệ đẹp lắm đây. Giá trị thực sự của mỗi một cuốn sách chính là cái giá trị vô hình của nội dung, một cuốn sách hay - nó tuyệt nhiên không hay ở hình thức in ấn hay cái bìa cứng bọc da - nó hay bởi vì nó tác động đến cảm xúc của bạn, thử nghĩ xem, những con chữ đen đen cứng nhắc ấy, khi chuyển vào não bạn, lại tạo ra từng cơn sóng "chất dẫn truyền thần kinh" làm bạn cười, làm bạn khóc, làm bạn ngạc nhiên, làm bạn run rẩy. Đấy mới là nghệ thuật, đấy mới là giá trị, đấy mới là đẹp.

Mình không nghĩ tác giả sở hữu tác phẩm.

Hồi xưa, khi mình học làm văn phát biểu cảm nghĩ, có một suy nghĩ cứ ám ảnh mình, rằng "liệu những cảm nhận của mình có trúng ý tác giả hay không", thí dụ như khi viết dòng thơ "ao thu lạnh lẽo nước trong veo" cái mà cụ Nguyễn nghĩ tới không phải là màu xanh, mà là màu xám xịt, thì sao. Làm sao chúng ta có thể kéo cụ lại mà hỏi cụ đã nghĩ gì?

Sau thì mình tự trả lời, chính bằng cách đó, tác giả không sở hữu tác phẩm. Nghệ thuật không thể được sở hữu. Da Vinci không sở hữu Mona Lisa, Gustave Courbet không sở hữu Wounded Man, dù hai ông họa sĩ ấy tự vẽ mình (hoặc không), cũng như Rowling không sở hữu Harry Potter, chắc chắn là không. Đặc biệt là Rowling của hiện tại.

Nghệ thuật, không thể được sở hữu. Giá trị thực sự của nghệ thuật, không thể được sở hữu bởi một người, nhưng bất kỳ ai cũng có thể sở hữu nó.

Tôi có quyền ngồi khóc cùng nhân vật tôi yêu thích, tôi có quyền nổi da gà vì một bài hát, hay gào thét rống giận vì một bức tranh. Đấy là lúc tôi sở hữu nghệ thuật.

Mình coi Insterstellar chắc tầm 10 lần. Lần đầu coi, mình hơi bực vì cảm thấy những phút tình cảm chen vào giữa một bộ phim khoa học thật là lạc lõng. Nhưng càng về sau, mình lại càng cảm. Lúc tiến sỹ Brand lý giải việc cô ấy muốn đến hành tinh Edmund thay vì Mann, cô ấy bảo rằng, ừ - tôi yêu Edmund, nhưng đấy không phải là một trong những điều kỳ diệu của chúng ta hay sao, hãy nghĩ về nó, tình yêu là thứ duy nhất có thể vượt qua không gian và thời gian, không cần biết Edmund đang ở cách cô mấy vạn năm ánh sáng, cô vẫn yêu anh ấy. Nếu bạn thực sự nghĩ về điều đó, thì bạn sẽ phát hiện ra, nghệ thuật cũng y chang như vậy. Bạn cảm thấy một bài hát là hay, ngay cả khi bạn không hiểu lời, ngay cả khi nó được sáng tác từ kẻ bạn ghét cay ghét đắng hay được trình bày bởi đối thủ không đội trời chung của bạn. Đó là điểm diệu kỳ của nghệ thuật.

Và cái gọi là giá trị nội tại của một con người, cũng như vậy. Chỉ có thể được cảm nhận, không thể được định giá, không thể bị sở hữu.

Quay lại vụ án Khải Hoàn Môn.

Có người đổ tại dân nhập cư. Có người đổ tại sự lười biếng. Có người - mình tán đồng nhất - đổ tại sự nuông chiều của chính phủ (mình nghĩ là thực chất vẫn là lười biếng thôi). Những điều đó kéo trình độ dân trí xuống, khiến cho họ, đem điều mà họ nghĩ là bất hạnh của cuộc đời họ, để phá hoại, cướp bóc và thối rữa. Khải Hoàn Môn ở đó - chẳng làm gì họ, chẳng tước của họ đồng bạc nào, vậy mà họ vẫn đập phá nó. Đấy không còn đơn thuần là sự tức giận, đó là sự mất lý trí, mất kiểm soát, sự dốt nát. Đập Khải Hoàn Môn để làm gì? Giống như giận bà vợ rồi đi đá con chó, không, phải nói là giống như ghét hàng xóm xong về nhà đập bể nồi cơm điện. Trong khi dù hàng xóm bạn có đáng ghét như thế nào, thì cái nồi cơm điện vẫn làm nhiệm vụ của nó, nấu cơm cho bạn hàng ngày.

Vậy thì hỏi chứ, có ngu không.

Ngu quá đi mất.

Người Pháp, tự bao giờ, lại ngu đến như vậy chứ.